Emil Erwin Zegadłowicz

1888 - 1941

Emil Zegadłowicz (1888-1941) – poeta, prozaik, dramaturg, znawca i mecenas sztuki.

Ur. 20 lipca 1888 r. w Białej Krakowskiej (obecnie część Bielska-Białej), jako syn nauczyciela wadowickiego gimnazjum, diakona kościoła greckokatolickiego Tytusa Zegadłowicza i Elżbiety Kaiszar, pochodzącej z Czech. Wychowywał się w dworku w Gorzeniu Górnym, w 1906 r. ukończył wadowickie gimnazjum a następnie podjął studia na Uniwersytecie Jagiellońskim, początkowo na kierunku polonistyka, później studiując także germanistykę i historię sztuki – nie kończąc jednak studiów. Studiował również w Dreźnie, Wiedniu, Berlinie i Lipsku. Tamże poznał język niemiecki, z którego z czasem przetłumaczył m.in. „Fausta” Goethego (1926-1927).

Od 1912 r. był zatrudniony jako nauczyciel w pallotyńskim gimnazjum „Na Kopcu”. Wybuch I wojny światowej przerwał jego karierę w tym miejscu, w 1915 r. powołano go do armii austriackiej, w której służył na Morawach (Wagstadt) do lutego 1916 r. W lutym 1915 r. ożenił się z Marią Kurowską, z tego małżeństwa przyszły na świat dwie córki: Elżbieta/Halszka (1916) i Atessa (1920).

W początkach II Rzeczypospolitej (1919-1921) pracował jako urzędnik Ministerstwa Kultury i Sztuki. Praca ta dawała mu stabilność ekonomiczna, lecz nie satysfakcję, w związku z czym sam zrezygnował z tej posady. W Warszawie wydawał pismo „Ponowa”. W 1922 r. z Edwardem Kozikowskim i Janem Millerem założył grupę literacką „Czartak”, do której dołączyli inni artyści (np. Janina Brzostowska i Tadeusz Szantroch), wydającą miesięcznik literacko-artystyczny, o tym samym tytule, drukowany w drukarni Foltinów w Wadowicach (ukazywał się do 1928 r.).

Zegadłowicz stał się z czasem znanym poetą i pisarzem okresu II Rzeczypospolitej. Debiutował już w 1908 r. tomem wierszy „Tententy”. Wychowany u podnóży Beskidu był zafascynowany jego przyrodą oraz motywami ludowymi, czemu dawał wyraz w twórczości. W latach 20. ukazały się m.in. „Powsinogi beskidzkie” i „Kolędziołki beskidzkie”. Wtedy też Zegadłowicz oczarowywał się twórczością górzeńskiego artysty samouka Jędrzeja Wowry, gromadząc jego rzeźby i tworząc „Balladę o Wowrze”. Zegadłowicz był także autorem powieści, np. „Godzina przed jutrznią” (1927), „Zmory. Kronika z zamierzchłej przeszłości” (1935) i „Motory. Powieść” (1938). „Zmory” doczekały się adaptacji filmowej w 1978 r.

Na przełomie lat 20. i 30. mieszkał w Poznaniu, będąc m.in. kierownikiem literackim Teatru Polskiego, potem czasowo także w Katowicach. W 1930 r. odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski, 5 lat później Złotym Wawrzynem Polskiej Akademii Literatury. W 1933 r. otrzymał honorowe obywatelstwo Wadowic, odebrane mu w 1936 r., po wydaniu powieści „Zmory”, opisującej miasto sprzed I wojny światowej. Powieść wśród wielu wywołała skandal, a jej nakład został skonfiskowany. Dla innych był to jedynie krytyczny opis rzeczywistych stosunków panujących w mieście nad Skawą, przedstawionym pod nazwą Wołkowice.

W latach 30. pisarz dał się poznać jako człowiek o poglądach lewicowych, goszcząc działaczy Komunistycznej Partii Polskiej (W. Wasilewska) czy działaczy ludowych (J. Putek). Współpracował z pismami komunistów i radykalnego skrzydła PPS.

W setną rocznicę powstania wadowickiego liceum ogólnokształcącego Zegadłowicz został patronem szkoły, przed placówką stanął jego pomnik (autorstwa Franciszka Suknarowskiego), który znajduje się tam do dziś. Szkoła nosiła jego imię do 1981 r.

Ostatnie miesiące życia, pod okupacją hitlerowską, pisarz spędził w śląskich szpitalach, z powodu pogłębiającej się choroby nowotworowej. Doświadczenia wojenne próbował spisać w niedokończonej powieści „Wojna”.

Zmarł 24 lutego 1941 r. w Sosnowcu. Został pochowany na cmentarzu parafii św. Tomasza w Będzinie. Jego muzeum mieści się w dworku w Gorzeniu Górnym, zakupionym w latach 70. XIX w. przez jego ojca.

Bibliografia

Czubała H., Kłosiński K., Próchnicki W. (red.), Emil Zegadłowicz daleki i bliski, Katowice 2015.

Studnicki G., Pierwsza wśród równych. Dzieje Gimnazjum i liceum w Wadowicach, Wadowice 1991.

Wójcik M., Pana na Gorzeniu. Życie twórczość Emila Zegadłowicza, Kielce 2005.

Wójcik M., Tytus i Elżbieta. Biograficzne losy rodziców Emila Zegadłowicza odtworzone na podstawie materiałów archiwalnych Muzeum w Gorzeniu. „Wadoviana. Przegląd historyczno-kulturalny” 2000, nr 4, s. 24-44.

Krzysztof Koźbiał (Instytut Europeistyki, Uniwersytet Jagielloński)