Tadeusz Szantroch

1888 - 1942

Tadeusz Szantroch (1888-1942), poeta, pedagog, członek grupy artystycznej „Czartak”.

Ur. się 19 kwietnia 1888 r. w Tarnopolu, jako najstarszy z pięciorga rodzeństwa syn profesora gimnazjalnego. Naukę rozpoczął w gimnazjum w Tarnowie, kontynuował w Bąkowicach, a maturę zdał w Nowym Sączu w 1906 r. Studiował rok we Wiedniu, następnie na Uniwersytecie Jagiellońskim, przez jeden rok medycynę, a przez kolejne cztery lata na kierunku filologicznym, gdzie złożył absolutorium 15 maja 1912 r. Po zakończeniu studiów otrzymał posadę nauczyciela gimnazjalnego w Trembowli, ale jego pracę przerwał wybuch pierwszej wojny światowej. 15 sierpnia 1914 r. wraz z 4 batalionem (13 kompania) 13 pułku piechoty wyjechał na front, gdzie został wielokrotnie ranny i stracił oko. Po wojnie podjął pracę nauczyciela, m.in. w gimnazjach w Mielcu, Bochni, Myślenicach, Wadowicach (1923-1930) i w Krakowie, którą kontynuował aż do 1939 r., ucząc nie tylko języka polskiego, ale także historii, języka niemieckiego, kultury klasycznej, psychologii, propedeutyki filozofii.

Sz. zadebiutował w 1906 r. tomikiem Poezji. Doświadczenia wojenne opisał w dwóch kolejnych tomikach: Z lutni żołnierza (1916) i W zorzach krwi (1918). Początki znajomości Sz. z E. Zegadłowiczem sięgają okresu ich studiów uniwersyteckich, ale o prawdziwej współpracy można mówić dopiero po przyjeździe Sz. do Wadowic, kiedy to wydał tom poezji p.t. Cyklady (1924). Rok później opublikował sześć utworów na łamach almanachu „Czartaka” (drugi zeszyt) i tym samym dołączył do zboru poetów w Beskidzie. Okres wadowicki, oceniany jako najlepszy w twórczości artystycznej Sz., przemienił poetę wojny w piewcę miłości i górskiej przyrody. W 1928 r. ukazał się trzeci i ostatni numer „Czartaka”, w którym znalazły się kolejne wiersze Sz., bogate w motywy beskidzkie, ale nie zamykające się w regionalizmie, lecz mające szeroką i uniwersalną perspektywę. Rok 1935 przyniósł tom wierszy Po czabańskim gościńcu, w dużej części poświęcone Krakowowi.

W latach spędzonych w Krakowie 1930-1939, opublikował kilkadziesiąt artykułów, recenzji teatralnych i recenzji z dziedziny plastyki, głównie na łamach „Gazety Literackiej”, „Czasu”, „Dziś i Jutra”, „Kuriera Literacko-Naukowego”.

Po wybuchu drugiej wojny światowej zgłosił się do wojska i został korespondentem pułku w armii „Kraków”. Po klęsce wrześniowej przystąpił do konspiracji, pod pseudonimem „Orsza” i został szefem drugiego odcinka Komendy Obszaru IV Kraków. Aresztowany przez gestapo w maju 1941 r., został osadzony w więzieniu przy Montelupich, stamtąd przewieziony do więzienia przy ul. Pomorskiej, a w sierpniu przetransportowany do obozu koncentracyjnego w Auschwitz, gdzie zginął 23 marca 1942 r. Symboliczny nagrobek ma w grobowcu rodziców na starym cmentarzu w Tarnowie.

Bibliografia

Burghardt M., Wadowickie korzenie Karola Wojtyły, Wadowice 2013.

Marczyk M., Poetów „Czartaka” portret w ramie. Tadeusz Szantroch, „Nadskawie” nr 4, Wadowice 1984.

Przyboś K.., Tadeusza Szantrocha trzy audycje radiowe 1929-1933, „Pamiętnik Literacki” LXXVIII, 1987, z. 3.

Marta Burghardt (Instytut Dialogu Międzykulturowego im Jana Pawła II w Krakowie)