Chaim Reiter

1877 - 1943

Chaim Reiter (1877-1943) – nauczyciel religii mojżeszowej w Wadowicach

Urodził się w 1877 r. Kołomyi. Przed przybyciem do Wadowic, pracował m.in. w Stanisławowie i Krakowie.

Był długoletnim nauczycielem religii mojżeszowej w kilku wadowickich szkołach: Męskiej Szkole Powszechnej im. S. Jachowicza (1906-1920), Męskiej Szkole Powszechnej im. M. Wadowity (1926-1939), szkole żeńskiej, żeńskiej szkole wydziałowej  (1914-1939) oraz szkole im. Królowej Jadwigi (1914-1933). Pracował także w szkołach średnich: gimnazjum męskim (1908-1939) i żeńskim oraz szkołach: zawodowej (Publiczna Szkoła Dokształcająca Zawodowa Nr 2 żeńska) i handlowej (Koedukacyjna Miejska Szkoła Handlowa). Z wadowicką oświatą związana była także córka Chaima Anna Reiterówna (zam. 1943, KL Auschwitz-Birkenau), filolog klasyczny, która w latach 1933-1939 uczyła w Gimnazjum Żeńskim im. Michaliny Mościckiej.

Reiter miał sześcioro dzieci: cztery córki: Annę, Helenę (ur. w Wadowicach w 1910 r.), Klarę (ur. w Wadowicach ?) i Leonorę (ur. Krakowie w 1909 r.) oraz dwóch synów: Hermana (ur. w Stanisławowie w 1902 r.) i Ignacego (ur. w Wadowicach w 1915 r.). Piątka z nich (z wyjątkiem Klary, o której brak w tej kwestii informacji) ukończyła wadowickie gimnazjum.

Chaim Reiter należał do grona aktywnych członków żydowskiej społeczności miasta. Podczas I wojny światowej, w związku z powołaniem do armii sekretarza kahału Eliasza Fischgrunda, Chaim przejął jego obowiązki. Był zdeklarowanym syjonistą, popierającym m.in. żydowską organizację młodzieżową Haszomer Hacair, broniąc jej członków przed relegowaniem ze szkoły (Haszomer podejrzewano o działalność lewicową) i dowodząc przed dyrekcją szkoły ludowej, że organizacja ta jest odpowiednikiem ruchu skautowego. Wraz z Towarzystwem Opieki nad Sierotami Żydowskimi (podległemu centrali Związkowej „CENTOS” w Krakowie) organizował dla żydowskich dzieci kolonie letnie.

W syjonistyczną działalność zaangażowana była także córka Chaima, Klara, która należała do wadowickiego oddziału tzw. „Młodego WIZO” – młodzieżówki Międzynarodowej Syjonistycznej Organizacji Kobiet (Women International Zionist Organisation).

W 1943 r. Reiter wraz z całą rodziną został zamordowany w niemieckim nazistowskim obozie zagłady KL Auschwitz-Birkenau. Na wadowickim Cmentarzu Żydowskim znajduje się poświęcona mu płyta pamiątkowa:

Zginęli śmiercią męczeńską z rąk barbarzyńców hitlerowskich Chaim Reiter, córki Anna, Leonora, Klara, Helena, syn Herman wraz z żoną Esterą z córkami Felą i Oleńką. Dr Józef Landesberg, adwokat we Lwowie z żoną Ernestyną. Pokój ich duszom.

Z Holocaustu ocalał jedynie syn Chaima Reitera – Ignacy, po wojnie mieszkający w Tel Awiwie (Izrael).

Bibliografia:

K. Iwańska, Cmentarz żydowski w Wadowicach, „Wadoviana. Przegląd historyczno-kulturalny”, nr 9, 2005, s. 108.

K. Iwańska, Dzieje i kultura Żydów w Wadowicach w latach 1864-1945, Kraków 2016, s. 76, 226.

Księga pamiątkowa byłych gmin żydowskich Wadowic, Andrychowa, Kalwarii i Myślenic, red. D. Jakubowicz, Tel Awiw 1968.

G. Studnicki, Pierwsza wśród równych. Dzieje Gimnazjum i Liceum w Wadowicach, Wadowice 1991, s. 77.

G. Studnicki, Kto był kim w Wadowicach?, Wadowice 2004, s. 206.

G. Studnicki, Zarys dziejów oświaty i szkolnictwa w Wadowicach, Wadowice 1996, s. 30, 40, n.

Marcin Witkowski