Stefan Kotlarczyk

1874 - 1931

Kotlarczyk Stefan (1874 – 1931) – urzędnik w sądzie grodzkim w Wadowicach (od 1929 starszy sekretarz), utalentowany działacz teatralny, reżyser, inscenizator i aktor, organizator i kierownik kilku amatorskich zespołów teatralnych, współzałożyciel i prezes Towarzystwa im. Króla Władysława Jagiełły (tzw. ,,Jagiellonki’’); autor 3 sztuk scenicznych i 4 monologów.

Urodził się 2 września 1874 r. w Wadowicach (posesja nr 64 przy ul. Głębokiej) w katolickiej rodzinie Józefa Kotlarczyka (piekarza) i Antoniny z Oszustowiczów (rodzeństwo: 2 siostry, 3 braci, z tego 1 został księdzem). Wykształcenie średnie (prawdopodobnie niepełne) zdobył w gimnazjum wadowickim. Pracę zawodową podjął ok. r. 1893 i pełnił ją przez całe życie z dużym zaangażowaniem. W 1903 r. poślubił Marię Benedyktę Malotównę (1885 – 1967), córkę Wawrzyńca (komendanta miejskiej straży pożarnej) i Marii z Suskich i zamieszkał z nią w kamienicy przy ul. Mickiewicza 9 (obecnie 11). W lokalu tym przyszło na świat ośmioro dzieci Stefana (dalej SK), z których przeżyło pięcioro: Tadeusz (1903), Mieczysław (1908), Stefan jun., Janina i Maria (1925). Mimo trudnych warunków materialnych, synowie ukończyli studia wyższe na UJ, a córki otrzymały wykształcenie średnie. Ustabilizowane życie rodzinne i stałe zatrudnienie pozwoliły SK poświęcić cały wolny czas jego największej pasji życiowej – teatrowi.

Od dziecka inspirowała go działalność wadowickich zespołów amatorskich związanych z ,,Czytelnią Miejską’’ (1880 – 1889), ,,Czytelnią Mieszczańską’’ (1896 – 1907), Towarzystwem Gimnastycznym ,,Sokół’’ (od 1887), a także gimnazjalnego Kółka Dramatycznego (od 1889). Siedmiotysięczne wówczas Wadowice skupiały liczne grona: nauczycieli, uczniów, inteligencji różnych profesji i oficerów, ale przede wszystkim rzesze urzędników, kupców, rzemieślników, którzy chętnie – czynnie i biernie – uczestniczyli w życiu teatralnym miasta. SK, kipiący energią i tryskający humorem, z przyrodzenia był obdarowany niezbędnymi cechami fizycznymi i charakterologicznymi – miłym głosem i usposobieniem, świetną dykcją, sprawnością ruchową, wytrwałością w dążeniu do uzyskania coraz lepszych umiejętności aktorskich u siebie i w zespole, a także wieloma innymi talentami niezbędnymi do osiągnięcia sukcesów na wybranym polu. Debiutuje jako aktor i reżyser a także autor sztuk scenicznych w wieku ok. 30 lat.

Niestety dane dotyczące początków działalności SK (lata 1905 – 1910) są nieliczne i zdawkowe. Sugerują one następującą, wysoce prawdopodobną, rekonstrukcję wydarzeń. Ok. 1905 r. SK zakłada w ramach ,,Czytelni Urzędniczej’’, swoje pierwsze kółko teatralne. Wystawia z nim w 1906 r. swój pierwszy dramat Wesele na wsi (fotografia zespołu teatralnego SK z panną młodą w wianku z welonem, zamieszczona w Albumie Wadowice…, najprawdopodobniej dokumentuje inscenizację właśnie tej sztuki). Po połączeniu w 1907 r. ,,Czytelni Urzędniczej’’ z ,,Czytelnią Mieszczańską’’ w ,,Zjednoczoną Czytelnię Mieszczańską’’ (,,ZCzM”) organizuje w niej następne Kółko Amatorskie, z którym wystawia przynajmniej niektóre z ośmiu cytowanych w SPTN inscenizacji. Wraz z powstaniem urzędniczej ,,Jagiellonki” w 1908 r., z lokalem i sceną przy ulicy Mydlarskiej, ustaje działalność ,,ZCzM”, natomiast SK tworzy nowe Kółko Dramatyczne, które przetrwa aż do obłożnej choroby (paraliż) założyciela w sierpniu 1930 r.

,,Jagiellonka” zostaje oficjalnie zarejestrowana w 1910 r. i dopiero od tego roku wszystkie inscenizacje SK, realizowane przeważnie na deskach ,,Sokoła”, mogą być łączone w sposób pewny z tym Towarzystwem; udokumentowano ich 26. Z typowego w tym czasie repertuaru miejskich teatrów amatorskich SK wybierał sztuki ambitniejsze, jak np.: Karpaccy górale, Zaczarowane koło, czy Chata za wsią (we własnej adaptacji SK) a przede wszystkim patriotyczne, jak np.: Obrona Częstochowy czy Kościuszko pod Racławicami. Tę ostatnią tematykę reprezentowały też kolejne dwa dramaty SK: …Z doby dzisiejszej (z roku 1915/16), poświęcony walkom Legionu Piłsudskiego i Za Matkę Ojczyznę (z roku 1920/21), związany z Bitwą Warszawską 1920. W co najmniej 6 sztukach SK zdobył duże uznanie jako aktor, a zespół ogromną popularność, zarówno w Wadowicach jak i w sąsiednich miastach, gdzie wielokrotnie wyjeżdżał z gościnnymi występami.

SK prowadził i szkolił aktorów z wielkim nakładem sił i wyrozumiałości zyskując ich szacunek i przywiązanie. 25 stycznia 1911 r. zespół ofiarował mu złoty pierścień ,,w uznaniu długoletniej pracy reżyserskiej’’. Wskazuje to na powstanie zespołu raczej w 1906 niż w 1908 r. Trzon zespołu tworzyli urzędnicy, rzemieślnicy, członkowie ich rodzin a także uczniowie i absolwenci gimnazjum. Udało się ustalić nazwiska ponad 90 osób (raczej pełny wykaz sztuk i niektórych ich obsad oraz nazwisk aktorów podano w wydaniu dramatów SK z r. 2007).

Fenomen sprawnie funkcjonującego przez 22 lata na wysokim poziomie zespołu ,,Jagiellonki” był owocem prowadzenia go przez tego samego kierownika, obdarzonego wybitnym słuchem reżyserskim. Osiągnięcia SK w stworzeniu i wyszkoleniu stałego zespołu amatorskiego, w doborze repertuaru, który zarówno bawił, jak i uczył szacunku do wartości i wzbudzał tęsknoty niepodległościowe i uczucia patriotyczne, a przede wszystkim w dojrzałej reżyserii przypominają, przebytą nieco później, teatralną drogę J. Osterwy i sprawiają, że ,,Jagiellonka” stała się – oczywista w skali regionalnej – jak gdyby wadowicką prefiguracją ,,Reduty” z początkowych lat jej istnienia.

Bibliografia

M. Burghardt, Wadowickie korzenie Karola Wojtyły, Wadowice 2013, s. 161 – 173.

J. Ciechowicz, Dom opowieści. Ze studiów nad Teatrem Rapsodycznym Mieczysława Kotlarczyka, Gdańsk 1992, s. 241.

S. Dziedzic, W Wadowicach, gdzie „wszystko się zaczęło”. Studium z dziejów kultury miasta w: S. Kotlarczyk, …Z doby dzisiejszej, s. 215 – 239.

H. C. Gil, Wadowickie muzy 1918 – 1939, ,,Wadoviana. Przegląd historyczno-kulturalny”, nr 10, 2006, s. 25 – 42.

J. Grzywna, J. Kotlarczyk, Uwagi do genealogii rodu Kotlarczyków w: S. Kotlarczyk …Z doby dzisiejszej, s. 62 – 64.

W. Hajewski, Zarys historii pracy niepodległościowej powiatu wadowickiego, Wadowice 1937, s. 11, 45.

J. R. Jaglarz, A. Grodnicki, J. Fidziński, Opowieść o Wadowicach, Bielsko-Biała 1983.

Z. Jurczak, Wadowiczanie, Wadowice 2012, s. 50.

J. Kotlarczyk-Mrozowa, Przeżyjmy to jeszcze raz, ,,Nadskawie. Almanach Kulturalny”, Wadowice, 1986, s. 28 – 32.

J. Kotlarczyk, Tadeusz Kotlarczyk – w służbie wychowaniu obywatelskiemu, ,,Wadoviana. Przegląd historyczno-kulturalny”, nr 6, 2001, s. 94 – 103.

J. Kotlarczyk i D. Mróz, Stefan Kotlarczyk i jego teatr familijny, w: S. Kotlarczyk …Z doby dzisiejszej, s. 13 – 61.

J. Kotlarczyk i D. Mróz, Z czego śmiały się galicyjskie Wadowice?, ,,Wadoviana. Przegląd historyczno-kulturalny”, nr 11, 2008, s. 159 – 169.

J. Kotlarczyk i D. Mróz, Wokół twórczości Stefana Kotlarczyka i wadowickich C. K. Militariów. Odgłosy i glosy, ,,Wadoviana. Przegląd historyczno-kulturalny”, nr 12, 2009, s. 149, 166 – 170.

S. Kotlarczyk, …Z doby dzisiejszej, Za Matkę Ojczyznę. Dwie sztuki sceniczne opatrzone komentarzem i przypisami, Wadowice 2007, s. 65 – 213.

S. Kotlarczyk, Cztery monologi sceniczne, ,,Wadoviana. Przegląd historyczno-kulturalny”, nr 11, 2008, s. 170 – 185.

K. Meus, Wadowickie ,,Towarzystwo imienia Króla Jagiełły” w świetle archiwaliów lwowskich 1910 – 1912, ,,Wadoviana. Przegląd historyczno-kulturalny”, nr 11, 2008, s. 114 – 131.

K. Meus, Wadowice 1772 – 1914. Studium przypadku miasta galicyjskiego, Kraków 2013, s. 302 – 303 oraz życiorys SK na s. 473 – 475.

J. Mrozowa, Kronika mała: ,,Naszym dzieciom” (rękopis – zbiór A. Mroza, Jaworzno), zakończona w latach osiemdziesiątych XX w.

J. Mrozowa, Kronika duża: ,,Zachowajmy należną pamięć cieniom naszych przodków” (rękopis – zbiór A. Mroza, Jaworzno), zakończona z końcem lat osiemdziesiątych XX w.

,,Nowiny dla wszystkich”, 1911, nr 20 zd. 25.01.1911, notka Z kraju […] Wadowice

A. Siemionow, Ziemia Wadowicka. Monografia turystyczno-krajoznawcza, Wadowice 1984, s. 115.

SPTN: Słownik polskich teatrów niezawodowych, red. E. Orzechowski, seria I, tom 1 Galicja do roku 1918, część II, Ładyczyn-Żyznomierz, hasło Wadowice, Wrocław 1993, s. 159 – 162.

Wadowice wczoraj, dzisiaj, jutro…, oprac. R. Gajczak, Wadowice 1998, (w albumie na s. 70 fot. zespołu SK, ze zbioru R. Gajczaka).

prof. dr hab. Janusz Kotlarczyk