Mieczysław Kotlarczyk

1908 - 1978

Kotlarczyk Mieczysław (1908 – 1978) – profesor gimnazjalny, polonista, doktor teatrologii i krytyk teatralny, założyciel i kierownik kilku amatorskich teatrów i zawodowego Teatru Rapsodycznego, pionier narodowego teatru słowa i teatru epickiego, dramaturg, inscenizator, reżyser i aktor, autor moralitetów, pamiętników i podręczników, wykładowca uniwersytecki.

Mieczysław Kotlarczyk (dalej MK) urodził się 6 maja w Wadowicach (ul. Mickiewicza 9). Rodzice Stefan (1874 – 1931) i Maria z d. Malota (1885 – 1967) byli aktorami amatorami oddanymi bez reszty działalności teatralnej i współzałożycielami Towarzystwa im. Króla Władysława Jagiełły (,,Jagiellonki’’) oraz jego Kółka Dramatycznego, w którym doświadczenie aktorskie zdobywał także MK. Szkołę podstawową ukończył w 1918 r., sławne gimnazjum wadowickie w roku 1926 – z wyróżnieniem, studia na UJ w 1931 r., a doktorat w 1936 r. tamże. W roku 1933 uzyskał dyplom nauczyciela szkół średnich. Już od 1929 r. MK uczy w Miejskiej Szkole Handlowej i Gimnazjum OO Karmelitów w Wadowicach, a po uzyskaniu dyplomu w Collegium Marianum na Kopcu do roku 1935, następnie, w latach 1936 – 1939, w Prywatnym Gimnazjum im. S. Wyspiańskiego w Sosnowcu.

Wychowywany w rodzinie teatralnej, już w szkole podstawowej brał udział w 4 przedstawieniach i w Jasełkach w ,,Jagiellonce’’, a w gimnazjalnym Kółku Dramatycznym występował przynajmniej w 11 sztukach a 2 z nich reżyserował. W latach studenckich zakłada Kółko Dramatyczne przy Akademickim Kole Wadowiczan i wystawia z nim 7 sztuk teatralnych. Po ukończeniu studiów przekształca Kółko w Amatorski Teatr Powszechny przy TG ,,Sokół’’, kieruje nim (1931 – 1937) i reżyseruje 23 inscenizacje. Preferuje repertuar klasyczny. Ze swoimi uczniami w gimnazjach MK wystawia także dramaty religijne i patriotyczne, zaś w Sosnowcu fragmenty 5 sztuk patrona szkoły. W obu profesjach zdobył wartościowe, duże doświadczenie. Ugruntowuje ono w nim zamiar zmiany zawodu, motywowany wolą spełniania wymarzonej misji służenia teatrowi narodowemu. Na eksternistyczny egzamin aktorski w PIST, wyznaczony na 26 czerwca 1939 r., nie może się jednak zgłosić z powodu zapalenia migdałków i ich operacji. W tym czasie MK pisze i zamieszcza na łamach: ,,Głosu Narodu’’, ,,Logeionu’’ i ,,Kuźnicy’’ 17 artykułów i recenzji. Napisał także moralitet Każdy (rkp 1938), a nieco później (rkp 1942) dramat Jestem Polakiem; opracował kanwy 2 dramatów Zgrzyty i Zbiegowisko. Popularyzował tematykę teatralną w audycjach Radia Kraków i Katowice. W roku 1938 MK zawiera związek małżeński z Zofią Opidowicz, córką notariusza, studentką polonistyki UJ (w małżeństwie tym przyszły na świat córki: w 1944 – Aniela, obecnie Pakosiewicz i w 1945 – Joanna, obecnie Lechowska). Niezwykle istotnym momentem w tym okresie życia MK jest nawiązanie znajomości (w 1935/36) z uczniem gimnazjum Karolem Wojtyłą, która z czasem zmieniła się w trwałą i głęboką przyjaźń, a następnie współpracę.

W życiorysie MK można wyróżnić cztery etapy budowania własnego teatru. Pierwszy – opisany powyżej – zdobywanie wiedzy i profesji teatralnej. Drugi – (1939 – 1941) wypełniają: krytyczna analiza propozycji wielkich ówczesnych reformatorów teatru (m. in. Reinhardta, Stanisławskiego, Meyerholda, Schillera, Osterwy); gruntowne przemyślenie projektów Teatru Narodowego – Mickiewicza (XVI Lekcja Paryska), Norwida, Wyspiańskiego i Osterwy; inspirujące rozmowy z K. Wojtyłą, wreszcie zachwycająca głośna lektura epickich rapsodów Króla Ducha, zwieńczona iluminacją – jego teatr będzie teatrem słowa, inscenizującym teksty niesceniczne. Tę wizję wywozi z Wadowic do Krakowa w lipcu 1941 jako ,,jedyny i największy swój skarb’’. Trzeci etap – (1941 – 1967) to realizacja tego teatru o niepowtarzalnym i rodzimym stylu, nazwanego Teatrem Rapsodycznym (dalej TR). Początek konspiracyjnej działalności datowany jest na 2 sierpnia 1941 r. W pionierskim zespole prócz MK znaleźli się wadowiczanie: Halina Królikiewicz i Karol Wojtyła, który przygarnął do swojego mieszkania Kotlarczyków.

Granice wyróżnianych w tym etapie trzech okresów wyznaczają: koniec okupacji (styczeń 1945), pierwsza likwidacja TR (30 kwietnia 1953 r.), restytucja TR (29 kwietnia 1957 r.) i druga, ostateczna likwidacja teatru (1 września 1967 r.). Obie likwidacje motywowane były względami politycznymi – nie poddaniem przez MK linii teatru wymogom socrealizmu i uporczywym sięganiem do wielkiej literatury narodowej. Za najważniejsze osiągnięcia spośród 75 inscenizacji uznano w kręgu znawców adaptacje Króla Ducha, Pana Tadeusza, Samuela Zborowskiego, Beniowskiego, Dziadów, Lorda Jima, Eugeniusza Oniegina, Boskiej Komedii i Akropolis. Obu likwidacjom MK przeciwstawiał się z wielką stanowczością i odważną argumentacją słuszności idei TR, zyskując przy tym poparcie luminarzy teatru, literatury i kultury, a także prymasa S. Wyszyńskiego i metropolity K. Wojtyły. Na próżno! Restytucji TR w 1957 r. pomogła dopiero ,,odwilż polityczna’’, do drugiego wznowienia po 1967 r. nie doszło.

Dzięki wstawiennictwu obu ww. kardynałów, MK znalazł zatrudnienie w krakowskich seminariach duchownych i na KUL, jako nauczyciel wymowy. Okoliczności te umożliwiły mu realizację swoistego rapsodycznego teatru religijnego (m. in. inscenizację tryptyku misteryjnego Amor divinus na KUL), co staje się dominantą czwartego etapu. MK – tytan pracy – wykorzystał przerwę w działalności TR do napisania podręcznika Podstawy sztuki żywego słowa – instrument, dykcja, emisja (1961), który uzupełnił po drugiej likwidacji o część trzecią – magię i całość wydał w Rzymie pt. Sztuka żywego słowa (1975). Również za granicą, w Londynie (ale już po śmierci autora) ukazała się jego książka Reduta słowa. Kulisy dwu likwidacji Teatru Rapsodycznego w Krakowie (karty z pamiętnika) (1980). MK brał wielokrotnie udział w pracach jury Ogólnopolskich Konkursów Recytatorskich. W 1961 r. otrzymał nagrodę im. Włodzimierza Pietrzaka za twórczy wkład w kulturę teatralną, a pośmiertnie (2007) Złoty Medal Zasłużony Kulturze Gloria Artis.

Dzieło MK zaowocowało powstaniem wielu zespołów teatrów poezji, t. rapsodycznych, t. jednego aktora itp. i zyskuje ono z biegiem lat należne uznanie. Szereg teatrologów i znawców kultury umieszcza działalność MK w rzędzie takich twórców jak: J. Osterwa, L. Schiller, W. Horzyca.

Bibliografia

M. Burghardt, Wadowickie korzenie Karola Wojtyły, Wadowice 2013, s. 166 – 179, 188.

J. Ciechowicz, Dom opowieści. Ze studiów nad Teatrem Rapsodycznym Mieczysława.Kotlarczyka, Gdańsk 1992, s. 7 – 241.

M. Ćwikłowa z d. Kotlarczyk, O Karolu Wojtyle i rodzinie Kotlarczyków, „Wadoviana. Przegląd historyczno-kulturalny” nr 5, 2000, s. 22 – 23.

S. Dziedzic, M. Kotlarczyk, Rapsodyczny ,,płaszcz niewyżebrany”, w: Portrety .niepospolitych, Kraków 2013, s. 98 – 131.

S. Dziedzic, Protagonista zdeptanej Reduty, w: 70 – lecie Teatru Rapsodycznego, Kraków nr …10, Kraków 2011, s. 62 – 67.

J. P. Gawlik, Teatr Kotlarczyka Niebezpieczeństwo mitu, „Polityka”, nr 23, 7 VI 1986, s. 9.

R. Hanatowicz, Malejący krąg ,,rapsodyków”, „Tygodnik Salwatorski”, rok 9, nr 8, 24.02.2002,.Kraków, s. 1, 4.

XXV lat Teatru Rapsodycznego w Krakowie, 1941 – 1966, red. M. Kotlarczyk, Kraków 1966, …s. 7 – 153.

Kotlarczyk Mieczysław, hasło w: WE PWN, t. XIV, s. 482 – 483.

Kotlarczyk Mieczysław, hasło w: Słownik Biograficzny Teatru Polskiego 1765 – 1965, PWN …1994, s. 337 – 339.

M. Kotlarczyk, Wspomnienia, Wadowice 1926 (rkp. – Archiwum A. Pakosiewicz)

M. Kotlarczyk, Teatr religijny, „Głos Narodu”, nr 244, 1936.

M. Kotlarczyk, Podstawy sztuki żywego słowa, Warszawa 1961, s. 3 – 184.

M. Kotlarczyk, Teatr Rapsodyczny w latach 1941 – 1945, „Pamiętnik Teatralny”, 1963, z. 1 – 4, …s. 155 – 164.

M. Kotlarczyk, Sztuka żywego słowa, Rzym 1975, s. 13 – 402.

M. Kotlarczyk, Projekt 3 – letniego Studium Teatralnego przy Katolickim Uniwersytecie .Lubelskim w Lublinie 1967 – 1968 (mps. – Archiwum A. Pakosiewicz, Kraków).

M. Kotlarczyk, O teatrze religijnym, 1970 (mps. – Archiwum A. Pakosiewicz, Kraków).

M. Kotlarczyk, K. Wojtyła, O Teatrze Rapsodycznym, wstęp i opracowanie J. Popiel, Kraków 2001, s. VII – XXXVI, 1 – 389.

S. Kowalewski, Apostoł żywego słowa. W dwudziestą piątą rocznicę śmierci dr. Mieczysława .Kotlarczyka, 21 II 1978 – 21 II 2003, „Tygodnik Salwatorski”, rok 10, nr 7, 16.02.2003, Kraków, s. …1, 4, 5.

H. Kwiatkowska, Mieczysław Kotlarczyk (w 20-lecie śmierci), „Dziennik Polski”, nr 43 z 20.02.1998, s. 50.

H. Kwiatkowska,Wielki kolega, Kraków 2006, s. 5 – 173.

D. Michałowska, Pamięć nie zawsze święta. Wspomnienia, Kraków 2004, s. 132 – 216.

J. Mrozowa, Kronika mała: ,,Naszym dzieciom”, (rękopis – zbiór A. Mroza, Jaworzno),.zakończona w latach osiemdziesiątych XX w.

J. Mrozowa, Kronika duża: ,,Zachowajmy należną pamięć cieniom naszych przodków”, (rękopis – zbiór A. Mroza, Jaworzno), zakończona z końcem lat osiemdziesiątych XX w.

Młodzieńcze lata Karola Wojtyły. Wspomnienia, red. J. Kydryński, Kraków 1990, s. 52 – 54.

J. Popiel, ,,Reduta słowa”: Teatr Rapsodyczny w latach 1957 – 1967, w: Literatura – …kulturoznawstwo – Uniwersytet. Księga ofiarowana Franciszkowi Ziejce w 65 rocznicę …urodzin, red. B. Dopart, J. Popiel, M. Stala, Kraków 2005, s. 562.

J. Popiel, Los artysty w czasach zniewolenia. Teatr Rapsodyczny 1941 – 1967, Kraków 2006, s. 7 – 362.

Przeżyliśmy dni dobre i chwile szczęśliwe… Teatr Rapsodyczny wspominają H. Kwiatkowska, …D. Michałowska i T. Malak w rozmowie z J. Ciosek, „Dziennik Polski”, nr 256 z 2.11.2001, s..30.

T. Peiper, Z powodu Teatru Rapsodycznego, „Twórczość” 1950, nr 3, s. 239 – 242.

A. Siemionow, Ziemia Wadowicka. Monografia turystyczno-krajoznawcza, Wadowice 1984, …s. 126 – 128.

D. Stoida, „Słowo potrzebne”, „Życie Warszawy”, 14 – 15.05.1988.

G. Studnicki, Zarys dziejów oświaty i szkolnictwa w Wadowicach, Wadowice 1996, s. 183 – 192.

…trzeba dać świadectwo. 50 – lecie powstania Teatru Rapsodycznego w Krakowie, oprac. D. …Michałowska, Kraków 1991, s. 5 – 379.

Archiwum M. Kotlarczyka, zbiory specjalne Biblioteki Instytutu Sztuki PAN, Warszawa.

prof. dr hab. Janusz Kotlarczyk