Kazimierz (Kaźko) I

1396 - 1434

Kazimierz (Kaźko) I (ok. 1396 – 1434) – książę oświęcimski, lokował Wadowice na prawie chełmińskim.

Urodził się ok. 1396 r. Był synem księcia oświęcimskiego Przemysła (Przemysława) Młodszego (ok. 1365 – 1406). Imię matki jest nieznane. Przemysł, syn księcia cieszyńskiego Przemysława I Noszaka i księżniczki bytomskiej Elżbiety, początkowo współrządził z ojcem, dopiero decyzją króla czeskiego Wacława IV stał się władcą samodzielnym otrzymując w czerwcu 1404 r. połowę księstwa głogowskiego ze Ścinawą i Górą. Rok później, po bezpotomnej śmierci Jana III oświęcimskiego, na mocy porozumienia zawartego przez pana na Oświęcimiu z Przemysławem I Noszakiem, księstwo znalazło się w rękach księcia cieszyńskiego, który przekazał je następnie synowi. W 1405 r. Przemysł Młodszy władał więc już na ziemi głogowskiej, ścinawskiej i oświęcimskiej. Ojciec Kazimierza nie zdążył jeszcze dobrze rozgościć się w Oświęcimiu gdy 1 stycznia 1406 r. dosięgła go niespodziewana śmierć. W czasie podróży z Gliwic do Cieszyna został zamordowany w Boguminie przez Marcina Chrzana. Do zabójstwa doszło najprawdopodobniej na zlecenie Jana II Żelaznego, księcia opawsko-raciborskiego, który za wszelką cenę chciał uniemożliwić umocnienie się władzy książąt cieszyńskich nad ziemią oświęcimską. Przemysł Młodszy został pochowany w kościele farnym w Cieszynie. Do wojny między Piastami nie doszło – w 1407 r. konflikt między Przemysławem I Noszakiem a Janem II Żelaznym zażegnał traktat pokojowy w Żorach, na mocy którego Oświęcim pozostał w rękach książąt cieszyńskich.

Osierocony przez ojca Kazimierz wychowywał się pod opieką stryja Bolka (Bolesława) I, który w 1410 r. przejął po ojcu, Przemysławie I Noszaku księstwo cieszyńskie i oświęcimskie. W grudniu 1414 r., po uzyskaniu pełnoletności przez bratanka, Bolko wydzielił dla Kazimierza ze swego władztwa księstwo obejmujące ziemie oświęcimską z Oświęcimiem i Zatorem, toszecką i część posiadłości gliwickich z połową Gliwic. Zachodnią granicą księstwa stała się linia Soły. Kazimierz dopominał się także posiadłości na Dolnym Śląsku, co groziło poważnym konfliktem ze stryjem. Dzięki mediacji księcia lubińskiego Henryka IX starszego, w listopadzie 1416 r. dokonano ostatecznego podziału – Bolesław utrzymał księstwo cieszyńskie, połowę Bytomia i Głogowa z przynależnościami, Kazimierz, oprócz wydzielonych mu wcześniej przez stryja ziem, uzyskał dodatkowo Strzelin i kwotę 300 grzywien srebra.

W polityce zagranicznej Kazimierzowi I, wzorem wielu śląskich Piastów, najbliżej było do króla czeskiego. W maju 1419 r. Zygmunt Luksemburczyk ustanowił księcia oświęcimskiego doradcą królewskim i przyznał mu roczną rentę w wysokości 3000 złotych węgierskich. Dobre stosunki utrzymywał z zakonem krzyżackim, w 1423 r. przystąpił nawet do układu w Preszburgu, w ramach którego król czeski, zakon, miasta łużyckie i część Piastów śląskich planowali rozbiór Królestwa Polskiego. Nie przeszkadzało mu to w marcu następnego roku uczestniczyć w krakowskiej koronacji na królową Polski Zofii Holszańskiej, żony Władysława Jagiełły.

Na początku lat 20. XV w. Kazimierz przystąpił do antyhusyckiej konfederacji książąt śląskich zawiązanej w Grodkowie z inicjatywy Konrada IV Starszego oleśnickiego. Nie uchroniło to jednak księstwa przed najazdem Husytów, do którego doszło w 1428 r. Najeźdźcy zniszczyli wówczas m.in. Kęty, Toszek i Pyskowice. Z kolei Gliwice zostały zdobyte przez Husytów i współdziałającego z nimi bratanka Władysława Jagiełły Zygmunta Korybutowicza w 1430 r., stając się na kilka lat bazą wypadową do kolejnych akcji zbrojnych na Śląsku. Kolejne trzy lata to czas krwawych walk Kazimierza z Husytami. W kwietniu 1431 r. wspólnie z księciem oleśnickim Konradem VII Białym zdobył Gliwice a wiosną 1433 r. w sojuszu z księciem karniowsko-raciborskim Mikołajem V (bratem drugiej żony) oswobodził Bytom, Żory i zadał Husytom klęskę w bitwie pod Rybnikiem (3 czerwca 1433 r.).

Władztwo oświęcimskie za panowania Kazimierza nie tylko było spustoszone przez Husytów, ale także zmniejszyło się terytorialnie. W 1427 r. bowiem książę sprzedał Strzelin Ludwikowi II wrocławskiemu za kwotę 1000 grzywien.

Ok. 1417 r. Kazimierz ufundował (bądź rozbudował) kościół parafialny w Oświęcimiu. Zniszczenia dokonane przez Husytów na przełomie lat 20. i 30. XV w. były znaczne. Spustoszeniom dokonywanym przez najeźdźców towarzyszyły też inne klęski. Tak było w przypadku Wadowic, które w 1430 r. strawił wielki pożar. Zniszczona została cała drewniana zabudowa miasta, kościół i ratusz. Zniszczenia były tak wielkie, że Długosz jeszcze w II połowie XV w. nazywał Wadowice wsią. Aby ułatwić odbudowę osady 10 listopada 1430 r. Kazimierz I oświęcimski dokonał lokacji Wadowic (występujących w dokumencie pod nazwą Frauenstadt) na niemieckim prawie chełmińskim (ius culmense). Zastąpiło ono dotychczasowe prawo polskie, na którym miasto było pierwotnie lokowane. Mieszczanie wadowiccy zostali zwolnieni od ciężarów prawa książęcego (ius ducale) i podatków na okres sześciu lat (tzw. „wolnizna”), a po upływie tego czasu opłata wynosić miała pół grzywny szerokich groszy praskich od łanu. Książę udzielił zgody na wyrąb lasu na budulec nowych gospodarstw, miasto zyskało także przywilej „jednej mili” (tzw. mili zapowiedniej), zgodnie z którym przybyszów obowiązywał zakaz zakładania sklepów i zakładów rzemieślniczych oraz ważenia piwa i gorzałki (ius propinadi) w odległości mili od miasta. Przywilej działalności gospodarczej zyskali karczmarze, piwowarzy, krawcy, szewcy i sukiennicy. Mieszkańcy mogli ponadto łowić ryby w Skawie w każdą środę i piątek ssakiem (reti pervo) lub wędką (hammo ferreo). Na rzecz księcia oddawać mieli wadowiczanie podatek w zbożu – osep, płacić czynsz z domów i ogrodów, dostarczać podwody i brać udział w nagonkach podczas książęcych polowań. Kazimierz ustalił, że sądem wyższym dla Wadowic będzie sąd zatorski.

Wadowice pojawiły się w dokumentach Kazimierza już wcześniej. 19 października 1424 r. książę wystawił tutaj akt nadania oświęcimskiemu klasztorowi stawu, w którym miasto (podobnie jak w przywileju lokacyjnym) występuje pod nazwą Frawenstadt. Jest to jedyny poświadczony fakt bytności

Kazimierz I oświęcimski był dwukrotnie żonaty. Pierwszy ślub miał miejsce między 1414 a 1417 r. Książę ożenił się wówczas z Anną (1390/1397 – 1426/30.07.1433), jedyną córką księcia żagańskiego Henryka VIII Wróbla i Katarzyny opolskiej. Małżeństwo miało istotne znaczenie dla ówczesnej polityki Kazimierza, który liczył na wsparcie ze strony braci żony w trwającym konflikcie ze stryjem Bolkiem o schedę po Przemysławie I Noszaku. Z Anną książę oświęcimski miał trzech synów – Wacława, Przemysława i Jana IV. Po śmierci pierwszej żony (między 1426 a 30 lipca 1433 r.) Kazimierz ożenił się z Małgorzatą, córką Jana II raciborskiego. Także ten związek miał podłoże polityczne – książę liczył bowiem na wsparcie rodzeństwa księżnej w walce z Husytami. Drugie małżeństwo było bezdzietne.

Władzę w księstwie po śmierci Kazimierza objął najstarszy syn Wacław, pozostali synowie byli niepełnoletni. Wraz z ich dojściem do lat sprawnych, pod koniec 1444 r. doszło do podziału księstwa oświęcimskiego między braci: Wacław otrzymał księstwo zatorskie, Przemysł toszeckie a Jan IV oświęcimskie. Wdowa po Kazimierzu wyszła ponownie za mąż za Siemowita V, księcia mazowieckiego i bełskiego, z którym miała córkę Małgorzatę.

Kazimierz I umarł 7 kwietnia 1434 r. na zamku w Oświęcimiu. Został pochowany w tamtejszym kościele dominikanów.

Bibliografia

K. Baczkowski, Stosunki księstwa oświęcimskiego i zatorskiego z Korona Czeską w późnym średniowieczu, w: Osiem wieków historii i kultury miasta Zatora i regionu, red. T. Gąsowski, Kraków 2006, s. 33-34.

M. K. Barański, Dynastia Piastów w Polsce, Warszawa 2015, s. 589.

Kazimierz I oświęcimski, w: Piastowie. Leksykon biograficzny, prac zbior. red. S. Szczura, Kraków 1999, s. 801-802.

A. Nowakowski, Z dziejów miasta i parafii Wadowice, Kraków 1985, s. 24-27.

A. Nowakowski, Ustrój Wadowic w dawnej Polsce, w: Królewskie wolne miasto Wadowice. Studia z dziejów i ustroju miasta, red. A. Nowakowski, Warszawa 1994, s. 22-23.

K. R. Prokop, Księstwa oświęcimskie i zatorskie wobec Korony Polskiej w latach 1438 – 1513. Dzieje polityczne, PAN, Rozprawy Wydziału Historyczno-Filozoficznego, t. 97, Kraków 2002, s. 39.

J. Rajman, Księstwo oświęcimskie. Zarys dziejów i postulaty badawcze, „Osviecimensis. Kroniki Zamkowe”, Oświęcim 2013, s. 42-48.

J. Rajman, Średniowieczne Wadowice na tle osadnictwa nad Skawą i Wieprzanką, w: Wadowice. Studia z dziejów miasta, red. E. Kotowiecki, A. Nowakowski, G. Studnicki, Wadowice 1997.

J. Stanek, Z dziejów ziemi oświęcimskiej, Kraków 1959, s. 34-42.

Marcin Witkowski