Elżbieta Kaiszar

1855 - 1905

Elżbieta Kaiszar (1855-1905) – muzyk, matka Emila Zegadłowicza

Urodziła się 14 października 1855 r. w Rzeszowie w rodzinie Wasyla (Venceslausa) Kaiszara, muzyka orkiestry wojskowej i Anny z domu Kommenda. Jej młodszym bratem był Adolf Henryk Jakub, urodzony w 1867 r. w Zebrzydowicach. Nazwisko rodowe Elżbieta zapisywała w różnych wersjach – Keischar (w tej wersji pojawia się także w dokumentach wojskowych ojca), Kaischar, Keiser, Kaiszar.

Pod koniec lat 60. XIX w. Wasyl Kaiszar objął funkcję organisty w klasztorze oo. Bernardynów w Kalwarii Zebrzydowskiej. Elżbieta rozpoczęła więc naukę w szkole w Kalwarii, a kontynuowała w Wadowicach, gdzie w 1871 r. przeniosła się rodzina Kaiszarów. Uzdolniona muzycznie Elżbieta była zapraszana na wieczorki towarzyskie, podczas których umilała gościom czas grą na fortepianie. Podczas jednego z takich spotkań poznała Tytusa Zegadłowicza, profesora gimnazjalnego, a przy tym zdolnego skrzypka. Znajomość ta przerodziła się w uczucie. Elżbieta – ekscentryczna i niepodporządkowująca się przyjętym obyczajom (nosiła np. męski kapelusz) – była częstym gościem w gorzeńskim dworze sędziwego już Tytusa, a w czasie jego nieobecności opiekowała się także “Murowańcem”. Owocem tej wyjątkowej miłości (Elżbietę i Tytusa dzieliły bowiem 33 lata) był Emil Erwin, urodzony w Białej Krakowskiej (obecnie Bielsko-Biała) 20 lipca 1888 r. i ochrzczony w tamtejszym kościele św. Mikołaja. W księgach parafialnych zanotowano nazwisko dziecka “Kaiszar” z adnotacją “adoptowany Zegadłowicz” (akt adopcji dziecka sporządzono w Sądzie Okręgowym w Bielsku w październiku 1894 r.).

Nie jest do końca jasna kwestia małżeństwa Elżbiety Kaiszar i Tytusa Zegadłowicza, które miało nastąpić po narodzinach ich syna. Część biografów (m.in. K. Kolińska) powołując się na E. Kozikowskiego podaje wersję, że rodzice Emila wzięli ślub w Sibiu (obecnie Sibin w Rumunii) – Zegadłowicz musiał się bowiem odwołać do zawarcia tzw. ślubu siedmiogrodzkiego, gdyż nadal był żonaty. Historii tej przeczą jednak fakty. Pierwsza żona Tytusa, Józefa z Wężowskich zmarła we Lwowie w 1885 r., na trzy lata przed narodzinami Emila. Z punktu widzenia ówczesnego prawa nie było więc żadnych przeszkód do zawarcia małżeństwa, brak jednocześnie ewidentnych dowodów na to, że związek został zawarty.

Mimo narodzin syna Elżbieta mieszkała nadal z rodzicami w Wadowicach będąc w Gorzeniu tylko gościem i opiekunką coraz bardziej podupadającego na zdrowiu Tytusa. Profesor zmarł 19 maja 1899 r., a opiekę nad Emilem, deklarowaną zresztą już wcześniej, objął brat Elżbiety Adolf Kaiszar i jego żona Wanda.

Elżbieta Kaiszar zmarła 28 lutego 1905 r.

Rodzinę matki (a także ją samą) umieścił w swej powieści “Zmory” Emil Zegadłowicz – odpowiednio: dziadkowie Vlastimil i Aninka Komendowie (“ukryci” pod rodowym nazwiskiem babki), wujostwo Wacław i Wilhelmina (Adolf i Wanda Kaiszarowie), wreszcie pozbawiona rodzinnych uczuć “pani Zofia” (Elżbieta Kaiszar). Obraz matki przedstawiony w “Zmorach”, w konfrontacji z zachowaną korespondencją rodzinną Elżbiety i wspomnieniami jej bliskich wydaje się jednak przerysowany.

Bibliografia

Kolińska K., Zegadłowicz. Podwójny żywot Srebrempisanego, Warszawa 1999.

Kozikowski E., Portret Zegadłowicza bez ramy. Opowieść biograficzna na tle wspomnień osobistych, Warszawa 1986.

Szymanowski K., Narcyz. Rzecz o Emilu Zegadłowiczu – powieściopisarzu, Warszawa 1986.

Wójcik M., Pan na Gorzeniu. Życie i twórczość Emila Zegadłowicza, Kielce 2005.

Wójcik M., Tytus i Elżbieta. Biograficzne losy rodziców Emila Zegadłowicza odtworzone na podstawie materiałów archiwalnych Muzeum w Gorzeniu Górnym, “Wadoviana. Przegląd historyczno-kulturalny”, nr 4, 2000.

Marcin Witkowski