Jan I Scholastyk

1308 - 1372

Jan I Scholastyk (1308/1310 – 1372) – książę oświęcimski, scholastyk krakowski, w sygnowanym przez niego dokumencie Wadowice występują pierwszy raz jako miasto.

Urodził się między 1308 a 1310 r. Był synem Władysława I oświęcimskiego (1275/1280 – 1321/1324) oraz Eufrozyny (Eufrazji) (ok. 1292 – 26.12.1328/1329) księżniczki płockiej, córki Bolesława II mazowieckiego i Kunegundy Czeskiej. Miał jedną lub dwie siostry: Annę, żonę węgierskiego nadżupana komitatu w Turocz Tomasza Szechnenyiego, oraz, najprawdopodobniej, nieznaną z imienia zakonnicę w klasztorze dominikanek w Raciborzu. Od najmłodszych lat Jan był przeznaczony do stanu duchownego, co mogło wynikać z dwóch przyczyn – z jednej strony chęci ugruntowania przez jego ojca Władysława dobrych stosunków z Krakowem, z drugiej chęć odsunięcia Jana od władzy książęcej w Oświęcimiu. 15 grudnia 1321 r. z nadania papieskiego kilkunastoletni Jan otrzymał scholasterię krakowską. Nie posiadał święceń kapłańskich więc obowiązki w kapitule miał sprawować za niego zastępca. Przydomek księcia wziął się właśnie od określania go w źródłach jako scholastyka krakowskiego.

Po śmierci Władysława tron objął Jan, ale w związku z jego małoletnością, matka współrządziła z nim co najmniej do listopada 1328 r., kiedy została wymieniona po raz ostatni w źródłach. Eufrozyna została pochowana w klasztorze dominikanów w Krakowie, gdzie znajduje się jej nagrobek z datą dzienną śmierci – 26 grudnia (1328 lub 1329 r.).

W dokumencie papieskim z 1325 r. znalazła się wzmianka, że Jan zamierza się ożenić. Rezygnacja ze stanu duchownego, do którego faktycznie nigdy nie wstąpił, nie oznaczała zrzeczenia się dochodów ze scholasterii. Czerpanie tych zysków – w sumie 5 tysięcy grzywien srebra i 500 florenów – potępił sam papież Grzegorz XI. O braku poszanowania dla instytucji kościelnych świadczą także dokonywane przez wojska Jana I napady na dobra klasztorów w Mogile i Rudach Raciborskich.

Obejmując tron książęcy Jan I zaczął prowadzić politykę odmienną od ojcowskiej. W 1314 lub 1315 r. dziad Scholastyka Mieszko cieszyński podzielił swoje księstwo między synów. Ojciec Jana otrzymał peryferyjny Oświęcim, a Kazimierz, mimo że młodszy, stołeczny Cieszyn. Konflikt między braćmi miał wpływ na ich dalszą politykę zagraniczną i sojusze. Podczas gdy Władysław utrzymywał dobre kontakty z księciem, a następnie królem polskim Władysławem Łokietkiem, przez którego nazywany był sprzymierzeńcem, Kazimierz stał się oddanym sojusznikiem króla Czech Jana Luksemburskiego. Po śmierci Władysława Jan I obrał kierunek polityki wuja. O jego oddaniu dworowi czeskiemu świadczy fakt jego udziału w zjeździe książąt górnośląskich w Opawie 24 lutego 1327 r. W akcie lennym księstwa oświęcimskiego Scholastyk wymienił należące do niego ziemie:

Nos Iohannes [- -] dux Osswencinensis et scolasticus Cracoviensis recogniscimus et fatemur tenore presentium universis nos esse principem et vasallum magnifici principis [- -] Iohannis [- -] regis illustris [- -] et ab eo terram nostram Osuiecimensem cum suis civitatibus et castris videlicet Osuencin civitate cum castro, Zator civitate, Kent, Zipsach, Wadowicz et Spithowicz oppidis.

W dokumencie tym po raz pierwszy zostały wymienione Wadowice jako miasto (oppidis),choć, w odróżnieniu od Oświęcimia i Zatora (civitate), mały ośrodek miejski. W zjeździe książąt brał udział również Kazimierz I cieszyński, któremu król czeski przyrzekł, że w razie bezpotomnej śmierci bratanka otrzyma księstwo oświęcimskie. Decyzja ta była początkiem tendencji w polityce książąt cieszyńskich do likwidacji odrębności Oświęcimia. Sam Jan I nie odgrywał poważniejszej roli w polityce górnośląskiej. W latach 1355 i 1369 był wyznaczany jako pośrednik w sporze między księciem cieszyńskim Przemysławem I Noszakiem a księciem oleśnickim Konradem o podział ziemi bytomskiej.

Z pierwszego małżeństwa z nieznaną z imienia kobietą urodził się jedyny syn i spadkobierca tronu książęcego Jan II. Książę powtórnie ożenił się po 1369 r. z Salomeą, pochodzącą z Turyngii córką Henryka II Reussa von Plauen.

Jan I Scholastyk był wielkim dobrodziejem zakonu dominikanów. W 1372 r. kapituła prowincjonalna w Płocku podjęła uchwałę, na mocy której każdy dominikanin w prowincji polskiej był zobowiązany do odprawienia jednej mszy w intencji zmarłego. Książę został pochowany w kościele dominikanów w Oświęcimiu.

Bibliografia

A. Barciak, Władysław oświęcimski, w: Książęta i księżne górnego Śląska, red. A. Barciak, Katowice 1995, s. 123.

M. K. Barański, Dynastia Piastów w Polsce, Warszawa 2015, s. 475.

K. Jasiński, Rodowód Piastów śląskich, t. III, Piastowie opolscy, cieszyńscy, oświęcimscy, Wrocław 1977, s. 127.

A. Nowakowski, Z dziejów miasta i parafii Wadowice, Kraków 1985, s. 18.

K. R. Prokop, Jan I Scholastyk, w: Piastowie. Leksykon biograficzny, prac zbior. pod red. S. Szczura, Kraków 1999, s. 785-786.

K. R. Prokop, Księstwa oświęcimskie i zatorskie wobec Korony Polskiej w latach 1438 – 1513. Dzieje polityczne, PAN, Rozprawy Wydziału Historyczno-Filozoficznego, t. 97, Kraków 2002, s. 37-38.

J. Rajman, Księstwo oświęcimskie. Zarys dziejów i postulaty badawcze, „Osviecimensis. Kroniki Zamkowe”, Oświęcim 2013, s. 28-35.

J. Rajman, Średniowieczne Wadowice na tle osadnictwa nad Skawą i Wieprzanką, w: Wadowice. Studia z dziejów miasta, red. E. Kotowiecki, A. Nowakowski, G. Studnicki, Wadowice 1997.

Marcin Witkowski