Stefan Essmanowski

1898 - 1942

Essmanowski Stefan (1898-1942) – dr filozofii, romanista, krytyk literacki, poeta, nauczyciel

Urodził się 8 sierpnia 1898 r. w Miechowie, w rodzinie Józefa Essmanowskiego (1857 (Jędrzejów) – 1915 (Gorzeń)) i Leokadii z Kamieńskich. Essmanowscy od I wojny światowej mieszkali w Gorzeniu w willi „Bajka”, która sąsiadowała z dworkiem Emila Zegadłowicza. Ojciec Stefana zmarł w Gorzeniu i został pochowany na cmentarzu parafialnym w Wadowicach. Matka mieszkała w „Bajce” do lat 30. XX w., kiedy to sprzedała dom dr. Karolowi Arztowi.

Stefan miał jednego, starszego od siebie o 10 lat brata Jerzego Józefa (1888-1971).

Uczęszczał do gimnazjum w Wadowicach, gdzie w 1917 r. złożył egzamin dojrzałości. Podczas nauki szkolnej, w latach 1915-1916 był redaktorem („kierownikiem komitetu redakcyjnego”) gimnazjalnego pisma „Nasz Łan”. Ukazały się tylko dwa numery tego pisma, z datami: 7 listopada 1915 r. i 6 stycznia 1916 r. Na jego łamach pisali m.in.: Janina Brzostowska (debiut poetycki z wierszami „Pytanie” i „Zimowy wicher”), Stefan Essmanowski, Władysław Nikliborc i Franciszek Urbańczyk. Essmanowski debiutował w „Naszym Łanie” jako poeta z wierszami „Baśń” oraz „Z pobojowiska”. Prowadził także, zamykającą oba numery, „Kronikę”.

Po maturze rozpoczął studia polonistyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim. Był związany z grupą krakowskich ekspresjonistów, należał do zespołu redakcyjnego pisma „Zdrój” (1919-1920). Doktorat, na podstawie pracy „O sielankopisarzach polskich” napisanej pod kierunkiem prof. Stanisława Windakiewicza, obronił w 1922 r. W tym czasie przeniósł się do Warszawy, gdzie, po złożeniu egzaminu zawodowego w 1924 r., pracował jako nauczyciel.

W 1928 r. wyjechał do Poznania, gdzie przez rok wykładał w Wielkopolskiej Szkole Muzycznej (oddział dramaturgiczny) i pełnił funkcję redaktora technicznego tygodnika „Tęcza”. Jako romanista zamieszczał na łamach tego pisma własne tłumaczenia z języka francuskiego. Publikował pod pseudonimem Stefan Jazgot.

W 1929 r. wrócił do stolicy, gdzie zamieszkał już na stałe. Pracował w warszawskim Państwowym Instytucie Sztuki Teatralnej, wykładając od 1930 r. na wydziale sztuki reżyserskiej. Sporo pisał, zajmując się krytyką literacką i teatralną. Jego zainteresowania koncentrowały się wokół literatury francuskiej (Victor Hugo), iberyjskiej (Lope de Vega) i włoskiej, najbardziej znany był jednak z przekładów powieści angielskiego pisarza Roberta Gravesa (m.in.: Klaudiusz [Warszawa 1938, w wydaniach następnych: Ja, Klaudiusz], Klaudiusz i Mesalina, Warszawa 1939]). Pisał artykuły o organizacji studiów reżyserskich w Polsce, o Emilu Zegadłowiczu („Wiadomości Literackie”, 1932) oraz o dziejach czasopisma literacko-artystycznego „Czartak. Zbór poetów w Beskidzie” („Polonista”, 1931).

Essmanowski współpracował z kilkoma redakcjami: „Wiadomościami Literackimi” (1929-1936), „Światem Kobiecym” (1931-1932), „Rocznikiem Literackim” (1932-1935), „Pionem” (1933-1935), „Tygodnikiem Ilustrowanym” (1934-1939) i „Gazetą Polską” (1935-1936). Był redaktorem działu oświatowego i kulturalnego „Rocznika PAT”(1938-1939) oraz członkiem Polskiego PEN Clubu.

Po wybuchu II wojny światowej Essmanowski zaangażował się w tajne nauczanie. Należał do konspiracyjnej organizacji Komenda Obrońców Polski. W kwietniu 1941 r. został aresztowany przez gestapo i osadzony na Pawiaku.

Zamordowany 2 kwietnia 1942 r. w masowej egzekucji w Palmirach (tam znajduje się też symboliczny grób). W literaturze można spotkać się także z innym miejscem śmierci – obóz pracy Treblinka I (Lipski, Wanat) i datą – 2 marca (Studnicki).

Bibliografia

http://www.encyklopediateatru.pl

K. Czachowski, Stefan Essmanowski, PSB, t. 6, Kraków 1948, s. 298.

J. J. Lipski, Warszawscy „Pustelnicy” i „Bywalscy”. Felietoniści i kronikarze 1818 – 1899, t. 2, Warszawa 1973.

G. Studnicki, Kto był kim w Wadowicach?, Wadowice 2004.

G. Studnicki, Pierwsza wśród równych. Dzieje gimnazjum i liceum w Wadowicach, Wadowice 1991.

L. Wanat, Za murami Pawiaka, Warszawa 1985.

(Marcin Witkowski)