Karol Durski-Trzaska

1849 - 1935

Durski-Trzaska Karol (1849-1935) – austriacki marszałek polny, komendant Legionów Polskich z ramienia Austro-Węgier, generał broni w Wojsku Polskim, dowódca Okręgu Generalnego w Warszawie, członek Rady Wojennej

Urodził się 6 października 1849 roku we wsi Spas, rejon samborski, obwód lwowski (dziś terytorium Ukrainy). Był najstarszym synem Andrzeja – austriackiego urzędnika domen państwowych. Już od dzieciństwa był przeznaczony do służby wojskowej, najpierw ukończył w 1864 roku szkołę kadecką w Marburgu (obecnie Maribor w Słowenii), a następnie w 1868 roku Akademię Artylerii i Inżynierii w Mährisch-Weißkirchen (to dzisiejsze Hranice w Czechach). Odbył również we Wiedniu w 1879 roku roczny kurs oficerów sztabowych. Po latach służby garnizonowej w latach 1875-1877 skierowano go do służby w szkole kadeckiej we Lwowie, gdzie prowadził wykłady. Potem w 1880 roku objął funkcje komendanta baterii górskiej w sandżaku (dawna jednostka terytorialna a zarazem jedn. administracji wojskowej w Imperium Osmańskim) Novi Pazar na pograniczu Serbii i Czarnogóry. Za prowadzenie akcji pacyfikacyjnej na terenie zbuntowanej Bośni zimą 1882 r. otrzymał awans na kapitana. Dwa lata później został majorem. W latach 1896-1898 powierzono mu funkcję wykładowcy nauki o broni i geografii wojskowej w Oficerskiej Szkole Korpuśnej we Lwowie. Od 1898 roku zajmował stanowisko dowódcy 28 pułku artylerii polowej w Żurawicy pod Przemyślem, a rok później oddelegowano go do objęcia komendy nad pułkiem artylerii korpuśnej we Lwowie. W roku 1907 będąc w stopniu generała sprawował dowództwo nad brygadą artylerii w Koszycach. Natomiast w 1908 roku z racji odbycia 40-letniej służy w cesarsko-królewskiej armii przeszedł w stan spoczynku. Wówczas osiadł w Linzu, rodzinnej miejscowości żony Anny z domu Eldbacher. W wolnych chwilach pisał artykuły teoretyczno-wojskowe do czasopism fachowy. W 1912 roku został przez władze monarchii austro-węgierskiej uhonorowany tytułem marszałka polnego-porucznika. Wybuch wielkiej wojny (1914 rok) sprawił, że sam zgłosił się na ochotnika do służby wojskowej. Niebawem, bo 22 września 1914 roku przekazało mu komendę nad Legionami Polskimi. Z racji dotychczasowej kariery w ck armii piłsudczycy niechętnie przyjęli jego dowództwo, bo uważali że będzie marionetką Wiednia. Pełne poparcie zyskał wśród kręgów lojalistów a zwłaszcza konserwatystów. Dobra opinię jako dowódca miał również wśród członków legionu wschodniego, który wszedł w skład II Brygady. Pamiętano jego zasługi dla zmilitaryzowania drużyn sokolich we Lwowie.

Opisywano go jako mężczyznę o niskim wzroście, z czerwona twarzą i włosami koloru blond bez siwizny. Charakteryzował go również zawiesisty wąs i sympatyczny wyraz twarzy. Do słabości Durksiego –Trzaski należały trzy rzeczy: konie, karty i rum. Potrafił sobie zjednywać ludzi rozważaniami o użyciu polskich sił do walki o niepodległość i faktem, że jego syn Antoni oraz bratanek Zygmunt ochotniczo wstąpili do Legionów.

We wrześniu 1914 r. Durskiego-Trzaskę wraz z II i III pułkiem piechoty legionów oraz 3 bateriami wysłano na Węgry pod Huszt do obrony przełęczy karpackich. Po ustaniu walk w północnych Węgrzech grupę legionową Durskiego wysłano do ofensywy armii karpackiej gen. Pflanzer-Baltina. Choć Durski był bezpośrednim dowódcą to jednak nieformalnie działaniami  kierował kapitan Zagórski cieszący się dużym zaufaniem naczelnego dowództwa. Wtedy to podkomendni Durskiego wsławili się budową  w ciągu kilku dni tzw. „drogi Legionów” przez bezdroża pantyrskie zaskakując w ten sposób Rosjan i odpierając ich aż za Stanisławów. W bitwie pod Mołotkowem (29 października 1914 r.) wsławił się walką 12 tys. ludzi z trzema działami na 48 tys. Rosjan z 48 działami. Później ze swymi oddziałami powstrzymywał kolejną ofensywę rosyjską na Bukowinie i Huculszczyznie, gdzie stoczył 10 bitew. Udało mu się przeprowadzić to zadanie i przewieziono wozami grupę Duskiego na inny zagrożony odcinek. Obejmując dowództwo na nowym odcinku powstrzymał odwrót ck armii w dolinie Nagy-Ag przychodząc z ofensywą. W akcie uznania za zasługi brygady austriacki następca tronu uhonorował go 28 grudnia 1914 roku krzyżem kawalerskim orderu Leopolda z dekoracją wojenną. Młodzi Węgrzy, aby oddać cześć swoim obrońcom na ręce dowódcy złożyli chorągiew z orłem i Matka Boską. Następnie oddziały legionowe wysłano do Borsy (północna Rumunia), gdzie wzięły udział w głównej ofensywie odzyskując Bukareszt i Wschodnią Galicję. W pięciodniowej bitwie o Kiribabę (18-22 stycznia 1915 roku) przełamał front karpacki i wszedł na Pokucie. W tym czasie Durski bardzo mocno zaangażował się w austriackim ministerstwie wojny w sprawie legionów, o szafowanie krwią legionistów i rozdzielanie podległych mu wojsk, co przyczyniło się do wzrostu jego popularności wśród podkomendnych. Niedługo potem został wysłany wraz z Legionami do Kołomyi, gdzie bronili przyczółku mostowego nad Prutem. Komendant Piłsudski miał mu za złe, że nie sprzeciwia się austriackiemu sztabowi a polskim żołnierzem zapycha dziury na froncie. W maju 1915 roku udał się do Piotrkowa, gdzie organizował 3 brygadę legionów. Wówczas pod jego rozkazami znaleźli się piłsudczycy. W Kłodnicy spotkał się po raz pierwszy z Piłsudskim i jego zwolennikami w legionach próbując ich skłonić do porozumienia. Niestety, do konsensusu nie doszło, co być może spowodowane było różnicami w poglądach na sprawę polską. Piłsudskiemu marzyła się niepodległa Polska, a Durski z kolei widział przyszłość ojczyzny w powstaniu monarchii austro-węgiersko-polskiej.

W wyniku bitwy gorlickiej legioniści znaleźli się w Lublinie, Konstantynowie i Kowlu, a ten odcinek został przydzielony Durskiemu. Był to okres walk bez frontu i drobnych starć na północnym Wołyniu. Jego kolejnym sukcesem militarnym w owym czasie było sforsowanie Styru i zdobycie Kostiuchnówki (7-14 listopada 1915 roku). Za to otrzymał żelazny krzyż 2. klasy w imieniu cesarza Niemiec. Wręczenia dokonał ówczesny naczelny dowódcy armii Bugu gen. Linsingen. Zadowolony z odniesionego sukcesu udał się na urlop i opuścił swoich żołnierzy. Będąc wtedy w Warszawie spotkał się raczej z rezerwą tamtejszych środowisk. Do dowodzenia Legionami Polskimi już nie powrócił co wiązało się z decyzją sztabu, który przychylił się do sprzeciwu m.in. Piłsudskiego czy Sikorskiego. 1 lutego 1916 roku zastąpiono go generałem Puchalskim. Karol Durski-Trzaska został wówczas ponownie przeniesiony w stan spoczynku (16 marca 1916 roku). Po trzech latach zgłosił się w Warszawie do służy w odrodzonym wojsku polskim. Zweryfikowano go wtedy w stopniu generała dywizji. Został dowódcą Okręgu Generalnego Warszawa oraz członkiem Rady Wojennej. Uczyniono go również przewodniczącym komisji weryfikacyjnej. Za energiczność w czasie wojny polsko-bolszewickiej w 1920 roku został odznaczony orderem Virtuti Militari 5. Klasy, a w dniu 3 stycznia 1921 roku awansowano go na generała broni. W lipcu 1922 roku ponownie został przeniesiony w stan spoczynku.

Ostatnie lata życia spędził w Wadowicach. Zamieszkiwał w willi przy ul. Słowackiego należącej do inż. K. Skarżeńskiej. Według zapisów klasztornych Ojców Karmelitów Bosych w Wadowicach generał zmarł  15 sierpnia 1935 roku w Wadowicach o godz. 15 w szpitalu powszechnym w wieku 86 lat. W pogrzebie Durskiego-Trzaski wzięli udział przeor klasztoru i o. Augustyn z wadowickiej „Górki” oraz 10 tys. ludzi, którzy odprowadzili trumnę wiezioną na lawecie armatniej na wadowicki cmentarz parafialny. Grała orkiestra wojskowa a nad grobem oddano salwę honorową.

Bibliografia

Bałda, Karol Trzaska-Durski: Zwierzchnictwo nad Piłsudskim przerwało jego karierę, w: nowahistoria.interia.pl, http://nowahistoria.interia.pl/drogi-do-wolnosci/news-karol-trzaska-durski-zwierzchnictwo-nad-pilsudskim-przerwalo,nId,1580469 dostęp23.10.2017

M. Burghart, Wadowickie korzenie Karola Wojtyły, Wadowice 2013, s. 28.

A. Judycki, Pod obcymi sztandarami. Generałowie polskiego pochodzenia w siłach zbrojnych państw obcych, T. 1, Fundacja Polonia Semper Fidelis – Muzeum Niepodległości, Warszawa 2016, s. 55-56.

Z. Pachoński, Durski-Trzaska Karol, w: Polski Słownik Biograficzny, tom VI, PAU, Kraków 1948, s. 11-13.

G. Studnicki, Kto był kim w Wadowicach?, Wadowice 2004, s. 46.

Wadowice w zapiskach klasztornych kronikarzy, oprac. Cz. Gil OCD, s. 58.

http://wykaz.muzeumpilsudski.pl/wykaz-legionistow/wykaz/legionista/5796-durski-trzaska  dostęp 23.10.2017

H. Cz. Gil, Życie religijne w Wadowicach 1919-1939, “Nasza Przyszłość”, t. 100, 2003, s. 43-44.

Michał Żmuda