Wincenty Bałys

1906 - 1939

Wincenty Bałys (1906-1939), artysta malarz i rzeźbiarz.

Ur. 6 października 1906 r. w Tomicach k. Wadowic, jako trzeci syn Jana Kantego Bałysa z Zygodowic i Marii z Witków ze Lgoty. Naukę odbył w latach 1913-1920 w Męskiej Szkole Powszechnej im. S. Jachowicza w Wadowicach. Po ukończeniu pięciu klas, zrezygnował z dalszej nauki i podjął pracę w Zakładzie Artystyczno-Rzeźbiarskim Budowy Ołtarzy i Pomników Józefa Jury w Wadowicach. Pomimo niepełnego wykształcenia średniego studiował na prawach studenta nadzwyczajnego na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, najpierw w szkole ogólnej (1927-29), w semestrze letnim 1929 w szkole prof. Laszczki, a następnie (1929-1932) w szkole głównej prof. Dunikowskiego; zdobywał gruntowne przygotowanie także u Ignacego Pieńkowskiego, Stanisława Kamockiego i Kazimierza Sichulskiego. Specjalnością B. była rzeźba portretowa męska, którą uprawiał z wielkim powodzeniem, z wyraźną fascynacją ekspresjonizmem, a jego dzieła oceniano jako portrety psychologiczne. Po ukończeniu studiów powrócił do Wadowic, gdzie zaczął tworzyć Izbę Staroci, która miała być zalążkiem Muzeum Sztuki Ludowej. Sam chętnie strugał w drewnie świątki, szopki bożonarodzeniowe wraz figurkami. Założył pracownię przy ulicy Zatorskiej, następnie przy Al. Wolności. Lata 1932-35 były niezwykle twórcze w jego działalności, rzeźbił portrety wadowiczan: Jury, Staszkiewicza, Hupperta, Dihmowej, Forysia, Mydlarzówny, Machalicy, Malczyka, Suknarowskiego, Ziętkiewiczowej, Stożka, Zegadłowicza; tworzył postacie alegoryczne, Diabły, Smutek; rzeźbił w drewnie; robił drzeworyty: Kościół w Tłuczani, w Graboszycach, Ruiny Czartaka; malował obrazy olejne: Portret Matki, Portret Pomezańskiej; akwarele: Woźniki, Graboszyce, Ponikiew, Czartak, Portret Janki, Portret Suknarowskiego.

B. wystawiał swoje prace w Wadowicach, Krakowie, Makowie Podhalańskim, Kalwarii Zebrzydowskiej, a także w Wiśle, gdzie wraz z Suknarowskim przyczynili się do upiększenia basenu i parku kąpielowego, realizując m.in. liczne rzeźby, wodotryski, zegar słoneczny. Wspólnie też pracowali nad urządzeniem w Wadowicach świetlicy żołnierskiej 12 p. p.: wykonali rzeźbione meble i polichromię. B. także ilustrował książki, np. J. Putka, P. Hulki-Laskowskiego, czy okładki wydawnictw na Tydzień Gór w Wiśle.

Wraz z Karolem Wojtyłą i Mieczysławem Kotlarczykiem tworzyli tzw. wspólnotę ideałów, mającą na celu konsolidowanie sztuk plastycznych wraz z teatrem i poezją, w oparciu o wartości chrześcijańskie i patriotyczne. B. starał się przy poparciu E. Zegadłowicza o wyjazd za granicę na dalsze studia, ale wojna przekreśliła wszystkie plany.

Niemal od pierwszych dni okupacji B. rozpoczął działalność konspiracyjną: organizował nasłuch radiowy, rozpowszechniał zasłyszane komunikaty oraz malował antyhitlerowskie hasła i ulotki. Wraz z grupą towarzyszy został aresztowany przez gestapo w czasie przygotowań akcji, związanej z obchodami 11 listopada i osadzony w więzieniu na Montelupich. Został rozstrzelany 22 grudnia 1939 r. i pochowany w pobliżu Kopca Kościuszki w Krakowie.

Bibliografia

Bałys T., Z rodzinnej kroniki, „Wieści” 1985, nr 13.

Burghardt M., Nieznany przyjaciel Karola Wojtyły. Wincenty Bałys, Kraków 2007;

Burghardt M., Wadowickie korzenie Karola Wojtyły, Wadowice 2013.

Buś A., Wspomnienie o Wincentym Bałysie, Wadowice 1996.

Korzeniowski J. I. , Wincenty Stanisław Bałys. Artysta, rzeźbiarz, malarz (1906-1939), Gorzeń Górny 1998;

Pruski Z., Druga wizyta u śląskich artystów. Impresje artystyczne, „Dziennik Piotrkowski”, Wisła, 08.1937.

Pustelnik K. , Wspomnienia ucznia i przyjaciela Wincentego Bałysa 1906-1939, Wadowice 1998.

Suknarowski F., Wincenty Stanisław Bałys, „Nadskawie”, Wadowice 1982.

Świżek K., Wspomnienia z Wdowic, „Nadskawie”, Wadowice 1986.

Wojtyła K., List do Wicentego Bałysa, rękopis, Kraków 1939.

Marta Burghardt (Instytut Dialogu Międzykulturowego im Jana Pawła II w Krakowie)