Chiel Bałamuth

1872 - 1942

Chiel Bałamuth (1872 – zam. po 3.07.1942) – przedsiębiorca żydowski, prezes kahału w Wadowicach

Urodził się w 1872 r. w Ropczycach w religijnej rodzinie chasydzkiej. Zdobył szeroką wiedzę talmudyczną.

W Wadowicach osiedlił się przed wybuchem I wojny światowej. W 1911 r. kupił kamienicę w Rynku (według austriackich numerów konskrypcyjnych nr 205, w II RP nr 2), tuż obok kościoła parafialnego. Dom należał wcześniej do farmaceuty Seweryna Kurowskiego a następnie do cukiernika Józefa Liski. Budynek miał początkowo przelotową bramę, którą można było przejść na ul. Kościelną. W tamtej części kamienicy mieszkanie wynajmowała rodzina Wojtyłów.

W zakupionym domu Bałamuth założył sklep (dom towarowy) z artykułami technicznymi i elektrycznymi, papierniczymi, sportowymi (m.in. rowery, sprzęt wędkarski i myśliwski, broń) oraz instrumentami muzycznymi i zabawkami.

Ożenił się z Różą (Rozalią) z Kornblumów, z którą miał cztery córki: Reginę, Manię, Marię (Miriam) i Pepę (Pninę) oraz syna Chaima. Żona udzielała się w żydowskim bractwie pogrzebowym (Chewra Kadisza), Regina (z męża Blumenkranz) była działaczką Ogólnej Organizacji Syjonistycznej w Wadowicach, a Maria żoną adwokata i działacza Żydowskiego Związku Ludowego oraz Związku Sportowego “Makkabi – Arie” Leona Wadlera. Działaczką syjonistyczną była także Pepa Bałamuth. Chaim z kolei prowadził w latach 30. sklep ojca.

Bałamuth był żołnierzem w czasie I wojny światowej. Walczył na froncie włoskim, gdzie został ciężko ranny. U progu niepodległości angażował się w pomoc dla Żydów-jeńców armii rosyjskiej znajdujących się w wadowickim obozie jenieckim.

W latach 30. został prezesem gminy żydowskiej (kahału) jako jeden z trzech – obok Macieja Jakubowicza i Abrahama Jakuba Reifera – chasyd na tym stanowisku. Jako pobożny Żyd sprzeciwiał się prowadzeniu łaźni rytualnej (mykwy) przez osobę nie będącą Żydem (łaźnia prowadzona początkowo przez Izaaka Marka znajdowała się na ul. Zatorskiej i była prywatną własnością Polaka). Bałamuth, mimo oporu części wadowickich Żydów, był inicjatorem zaciągnięcia pożyczki hipotecznej przez kahał, z której wybudowano własną mykwę obok synagogi (przy ul. Barskiej 12).

Chiel był inicjatorem założenia Stowarzyszenia Kupców Żydowskich. Jako jego długoletni prezes dbał o interesy gospodarcze społeczności żydowskiej w mieście, zwłaszcza w czasie kryzysu lat 30. Stowarzyszenie miało początkowo swoje biuro w domu Bałamutha.

Członek zarządu Banku Ludowego, który ok. 1925 r. założyli w mieście Bencyjon Ber i Kalman Proper. Bank znajdował się początkowo na Pl. Kościuszki (w prywatnym lokalu Bera), a później na ul. 3 Maja (dzisiaj ul. Lwowska). Chiel Bałamuth, jako inwalida wojenny, był również zzłonkiem zarządu Żydowskiego Stowarzyszenia Inwalidów, Wdów i Sierot Wojennych podległego Zarządowi Głównemu w Krakowie, któremu w Wadowicach prezesował Szymon Sauerstrom (były legionista, w walkach stracił wzrok). Biuro Stowarzyszenia znajdowało się w tym samym budynku co Bank Ludowy (ul. 3 Maja). Właściciel domu towarowego należał również do zarządu wadowickiego oddziału Związku Żydów Uczestników Walk o Niepodległość Polski.

Chiel Bałamuth należał do finansowej i politycznej elity żydowskiej Wadowic. Pełnił funkcję rajcy miejskiego, broniąc m.in. interesów żydowskich przedsiębiorców.

Tuż po wkroczeniu do Wadowic wojsk niemieckich, 4 września 1939 r. okupanci splądrowali sklep Bałamutha, a jego samego dotkliwie pobili oskarżając o przetrzymywanie broni. Niedługo potem przedsiębiorca stracił sklep, a na parterze kamienicy Niemcy zorganizowali siedzibę lokalnej SA.

W lipcu 1942 r. hitlerowcy przystąpili do organizowania w mieście getta. Przed skierowaniem tam Żydów przeprowadzili selekcję przed koszarami na ul. Zatorskiej (dzisiaj ul. Wojska Polskiego). Część zgromadzonych tam osób odesłano do miasta (od 3 lipca skoncentrowano ich w getcie), a pozostałych skierowano do bydlęcych wagonów, które ruszyły w kierunku obozu zagłady w Bełżcu. W transporcie tym znalazła się również rodzina Bałamuthów.

Zagładę przeżyło tylko dwoje dzieci Chiela – Pepa i Chaim. Pepa (z męża Erdheim) wyjechała z Polski jeszcze w okresie międzywojennym i mieszkała później w Tel-Awiwie. Chaim zdołał uciec do ZSRS. Po wojnie zamieszkał w Tel-Awiwie, gdzie był znanym kupcem i właścicielem składu maszyn budowlanych.

Bibliografia:

B. Czapik, Działalność stowarzyszeń i organizacji sportowych w Wadowicach w latach 1887 – 1939, w: Wadowice. Studia z dziejów miasta, red. E. Kotowiecki, A. Nowakowski, G. Studnicki, Wadowice 1997.

B. Czapik, Sportowe tradycje Wadowic, “Nadskawie. Almanach kulturalny”, z. 7-8, 1989.

R. A. Gajczak, Wadowice. Miasto rodzinne Jana Pawła II, Warszawa 1986.

K. Iwańska, Dzieje i kultura Żydów w Wadowicach w latach 1864-1945, Kraków 2016.

K. Iwańska, Rozwój osadnictwa żydowskiego w Wadowicach, “Wadoviana. Przegląd historyczno-kulturalny”, nr 9, 2005.

K. Iwańska, Życie społeczne i kulturalne Żydów wadowickich w dwudziestoleciu międzywojennym, “Wadoviana. Przegląd historyczno-kulturalny”, nr 9, 2005.

D. Jakubowicz, Początki gminy żydowskiej, “Nadskawie. Almanach kulturalny”, z. 7-8,1989.

Księga pamiątkowa b. Gmin żydowskich Wadowic, Andrychowa, Kalwarii i Myślenic, red. D. Jakubowicz, Tel Awiw 1968.

K. Meus, Wadowice 1772 – 1914. Studium przypadku miasta galicyjskiego, Kraków 2013

M. Siwiec-Cielebon, Historia wspólna czy równoległa? Polacy – Żydzi – Ziemia wadowicka 1918-1939 (zarys problematyki), “Wadoviana. Przegląd historyczno-kulturalny”, nr 9, 2005.

G. Studnicki, Kto był kim w Wadowicach?, Wadowice 2004.

A. Ziarkowska, Getto wadowickie, “Wadoviana. Przegląd historyczno-kulturalny”, nr 7, 2002.

(Marcin Witkowski)