Seweryn Arzt

1842 - 1907

Seweryn Arzt (1842 – 1907) – profesor i dyrektor c.k. gimnazjum w Wadowicach

Urodził się w 1842 r. Po ukończeniu studiów pracował w gimnazjum w Drohobyczu. Funkcję dyrektora c.k. gimnazjum (wyższego humanistycznego) w Wadowicach objął na mocy postanowienia cesarskiego 23 października 1887 r. i sprawował ją przez 20 lat – jak dotąd najdłużej spośród dyrektorów szkoły. Uczył języka niemieckiego, geografii i propedeutyki (podstaw) filozofii. W latach 1889 – 1907 pełnił dodatkowo funkcję kierownika Szkoły Przemysłowej Uzupełniającej. Za pracę w galicyjskiej oświacie został odznaczony krzyżem orderu Franciszka Józefa (1898 r.).

Przełom XIX i XX w. był czasem szybkiego rozwoju szkoły. Dyrektor A. dbał nie tylko o jakość nauczania ale także o wszechstronny rozwój uczniów. Dzięki jego zabiegom już w 1888 r. przystosowano przyszkolny ogródek do zabaw dla gimnazjalistów podczas przerw lekcyjnych. W dwa lata później zajęcia gimnastyki przeniesiono do sali TG „Sokół”. Swego rodzaju zwieńczeniem zabiegów dyrektora o dbałość o rozwój fizyczny było założenie, na parę miesięcy przed śmiercią, Koła Sportowego „Vadowia” dla gimnazjalnych „footballistów”. Na niwie pracy wychowawczej A. współpracował m.in. z karmelitą o. Rafałem Kalinowskim OCD (dzisiaj świętym Kościoła katolickiego), wyrażając zgodę aby uczniowie gimnazjum uczestniczyli w spacerach i wycieczkach organizowanych przez zakonnika.

W 1888 r. dyrektor Arzt zlecił nauczycielowi rysunków, artyście malarzowi Fryderykowi Lachnerowi wykonanie nad przejściem z przedsionka do głównego korytarza szkoły napisu o następującej treści:

Casta placent superis, pura cum veste venite

Et manis puris sumite fontis aquam.

(To co czyste, podoba się Najwyższemu, przychodźcie w czystej szacie

I rękami czystymi czerpcie wodę ze źródła)

Ten cytat z Albiusa Tibullusa towarzyszył uczniom wchodzącym do gmachu szkoły przez dziesiątki lat. W latach PRL winieta została zasłonięta ,ale staraniem dr. Gustawa Studnickiego odtworzono ją w 1986 r. z okazji 120-lecia szkoły.

Profesor Arzt starał się nieść pomoc tym uczniom, których kondycja finansowa utrudniała naukę. Dzięki jego staraniom w 1887 r. została założona w kościele specjalna puszka, do której po nabożeństwach w niedzielę i święta można było składać ofiary na uboższych studentów wadowickiego gimnazjum. Składki te przynosiły nawet 30 zł reńskich rocznie, które rozdysponowywano bądź w gotówce bądź w formie podręczników, ubrań czy uzupełniania opłaty szkolnej. Arzt także sam fundował stypendia. Od początku swego pobytu w Wadowicach zaangażował się w działalność Towarzystwa Bursy im. Stefana Batorego, które w 1891 r. doprowadziło do otwarcia internatu – Bursy im. S. Batorego dla uboższych uczniów. Dyrektor – z racji pełnienia funkcji – został członkiem Wydziału Bursy.

Seweryn Arzt był postacią znaną i szanowaną w mieście, w którego życie mocno się zaangażował. Profesor był aktywnym radnym miejskim, szczególnie w 1905 r. kiedy współpracował przy opracowaniu planu ratowania finansów Wadowic i dążył do likwidacji spekulacji cenami mięsa. Był członkiem licznych stowarzyszeń. Należał m.in. do Towarzystwa Bursy im. S. Batorego, zasiadał w kierownictwie Towarzystwa Ogrodniczego, był wreszcie „członkiem wspierającym” wadowickiego„Sokoła”. Finansował zresztą Towarzystwo wpłacając comiesięczne składki na pokrycie jego długów, powstałych podczas budowy jego gmachu. Wiosną 1907 r., jako jeden z jedenastu sygnatariuszy, uczestniczył w pracach nad pierwszym statutem Towarzystwa Upiększania Miasta Wadowic i Okolicy (TUMWiO). Za swoją działalność na rzecz miasta w 1901 roku otrzymał tytuł jego honorowego obywatela.

Zmarł na początku lipca 1907 r. Jego pogrzeb, który odbył się 10 lipca, był dużym wydarzeniem w mieście. Zmarły dyrektor i profesor gimnazjalny został pochowany na cmentarzu parafialnym w Wadowicach.

Tego dnia [10 lipca] po południu odbył się wspaniały pogrzeb zmarłego [Seweryna] Arzta, dyrektora tutejszego Gimnazjum, przy udziale nieprzeliczonego tłumu ludu i licznego duchowieństwa. Kondukt prowadził ks. dziekan, proboszcz z Frydrychowic ks [Andrzej] Klimczak. Mów było trzy. Jedna przed Gimnazjum, a dwie na cmentarzu. Z klasztoru byli na pogrzebie o. Nepomucen i o. Romuald.

(Wadowice w zapiskach klasztornych kronikarzy, s. 16)

Żoną Seweryna była Karoliną z Zacharskich (1844 – 1926). Ich syn, Karol, urodził się w Drohobyczu (1879), był uczniem szkoły męskiej w Wadowicach (1887 – 1889) oraz tutejszego gimnazjum, które ukończył w 1897 r. Absolwent prawa, po 1903 r. pracował w administracji jako urzędnik starostwa. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w latach 1920 – 1926 pełnił funkcję starosty wadowickiego a później radcy w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i wojewódzkiego inspektora starostw. Jego żoną była Michalina z Marossanyi’ch, nauczycielka żeńskiej szkoły wydziałowej w Wadowicach. Tuż przed wybuchem II wojny światowej Karol kupił od Leokadii Essmanowskiej willę „Bajka” w Gorzeniu, która sąsiadowała z dworkiem Emila Zegadłowicza.

W marcu 1909 r. założona została fundacja stypendialna im. Seweryna Arzta. Akt jej utworzenia podpisali: dr Karol Arzt, ks. Władysław Macheta (nauczyciel łaciny i języka polskiego w gimnazjum), Jakub Zachemski (w latach 1907 – 1908 dyrektor szkoły), prawnik Józef Korn, introligator Karol Osiowski i Władysław Chodorowski. Rodzina przekazała fundacji 1653 korony i 55 halerzy a składki wzbogaciły konto stypendium o kolejne 1149 koron i 70 halerzy. Stypendium przydzielała dyrekcja szkoły na wniosek rady pedagogicznej. W latach 1910 – 1919 otrzymało je czterech uczniów: Albin Marszałek, Stanisław Urbanik, Józef Kawaler (późniejszy nauczyciel matematyki w wadowickim liceum) oraz Józef Zieliński.

Jako że uczniem gimnazjum w latach pracy Seweryna Arzta był Emil Zegadłowicz dyrektor znalazł się na kartach jego powieści „Zmory. Kronika zamierzchłej przeszłości”. Pisarz przedstawił go tam jako dr. Baltazara Merca, bohatera zdecydowanie negatywnego i podporządkowującego się woli zaborcy. Biorąc pod uwagę relację byłych uczniów szkoły charakterystyka ta jest jednak bardzo krzywdząca i mija się z prawdą. W liście do dr. Studnickiego z 1984 r. ks. Jan Kijas (zm. 1988), absolwent szkoły z 1911 r., honorowy kanonik Kapituły Metropolitalnej w Lubaczowie, od końca lat 60. mieszkający w parafii w Ślemieniu, pisał o dochodzeniu jakie przeciwko niemu prowadził dyrektor Arzt. Kijas był podejrzany o działalność w organizacji niepodległościowej. Dochodzenie dyrektora miało jednak czysto formalny charakter a wobec ucznia nie wyciągnięto żadnych konsekwencji. Z innych źródeł wiadomo, że Arzt zezwalał na organizację „wieczorków mickiewiczowskich” a nawet obchody rocznicy powstania styczniowego.

Bibliografia

Kronika klasztoru Karmelitów Bosych w Wadowicach 1892-1921, oprac. Cz. Gil OCD, Kraków 2009, s. 45.

K. Meus, “Fundacja stypendyjna imienia Seweryna Arzta, dyrektora Gimnazjum w Wadowicach” – czyli zapomoga dla ubogich uczniów Gimnazjum wadowickiego w latach 1909 – 1918, “Wadoviana. Przegląd historyczno-kulturalny” 2006, nr 10, s. 43-48.

K. Meus, Wadowice 1772 – 1914. Studium przypadku miasta galicyjskiego, Kraków 2013, s. 297, 319-321, 456-457.

G. Studnicki, Kto był kim w Wadowicach?, Wadowice 2004, s. 6-7, 108.

G. Studnicki, Pierwsza wśród równych. Dzieje Gimnazjum i Liceum w Wadowicach, Wadowice 1991, s. 51-52, 244.

G. Studnicki, Zarys dziejów oświaty i szkolnictwa w Wadowicach, Wadowice 1996, s. 97, 146, 204.

Wadowice w zapiskach klasztornych kronikarzy 1892 – 1945, wybór i oprac. Cz. Gil OCD, Wadowice 2002, s. 16.

E. Zegadłowicz, Zmory. Kronika zamierzchłej przeszłości, Warszawa 1984, s. 18, 384.

Marcin Witkowski